Réttur hjóna og sambúðarmaka við andlát – einföld og skýr samanburðargrein

Þegar einstaklingur fellur frá skiptir miklu máli hvort hann var í hjónabandi eða óvígðri sambúð. Reglurnar um arfleifð, réttindi og eignaskipti eru mjög ólíkar eftir þessum tveimur sambúðarformum. Margir gera ráð fyrir að sambúð sé nánast það sama og hjónaband, en í erfðarétti er munurinn mikill.

Hjón njóta sjálfkrafa verndar í erfðamálum, en sambúðaraðilar njóta hennar aðeins ef þau tryggja rétt sinn með skýrum, skriflegum samningum.

Hjón eru skylduerfingjar hvers annars. Það þýðir að eftirlifandi maki á sjálfkrafa rétt á arfi, og getur óskað eftir því að sitja áfram í óskiptu búi. Með því heldur hann áfram að búa í eignum og nýta verðmæti búsins án þess að skipta þeim strax með börnum eða öðrum erfingjum. Þessi réttarstaða er sterk og sérstaklega hönnuð til að vernda þann sem lifir eftir, svo hann þurfi ekki að selja heimili eða stöðva eðlilegt líf vegna andlátsins.

Sambúðarmakar, hins vegar, eru ekki lögerfingjar. Þeir erfa ekki neitt sjálfkrafa frá maka sínum og hafa ekki rétt til að sitja í óskiptu búi. Ef engin erfðaskrá er til staðar ganga allar eignir hins látna til barna, foreldra eða annarra lögerfingja samkvæmt erfðaröð. Þetta gildir jafnvel þótt aðilarnir hafi búið saman í mörg ár, átt sameiginlegt heimili eða átt saman börn. Sambúð jafnast þannig ekki á við hjónaband að lögum þegar kemur að arfi.

Til að sambúðarmaki hafi einhver réttindi þarf að gera erfðaskrá. Með erfðaskrá er hægt að tryggja sambúðamaka ákveðna hlutdeild í búinu og koma í veg fyrir að hann standi uppi réttlaus á erfiðum tíma. Án slíkrar skráningar getur sambúðarmaki þurft að flytja úr heimili, missa aðgang að sameiginlegum eignum eða jafnvel þurft að semja við erfingja um að kaupa sig inn í eignir sem hann taldi hluta af heimilinu. Maki og sambúðarmaki samkvæmt erfðaskrá greiða engan erfðafjárskatt.

Munurinn er því skýr: Hjón njóta sjálfkrafa verndar í erfðamálum, en sambúðaraðilar njóta hennar aðeins ef þau tryggja rétt sinn með erfðaskrá.

Til að forðast óvissu eða ágreining er því mikilvægt að sambúðarfólk geri ráðstafanir fyrirfram, sérstaklega ef það á sameiginlegt heimili eða óskar að tryggja hvort öðru fjárhagslegt öryggi.